Chuyển đến nội dung chính

Tản mạn về M&A


Mục đích của M&A là nhằm gia tăng hiệu quả của hoạt động kinh doanh hoặc giảm bớt/ loại bỏ sức ép cạnh tranh từ các đối thủ cạnh tranh. Các mục đích này có thể là các mục đích mang tính đơn lẻ, nhưng đôi khi cũng có thể song hành với nhau. Nhìn từ góc độ chuỗi sản xuất, một qui trình sản xuất được bắt đầu từ nguyên liệu đầu vào, sản xuất, phân phối và bán lẻ đến tay người tiêu dùng. Để tối ưu hoá chi phí và bảo đảm sự ổn định của chuỗi cung ứng, một doanh nghiệp sản xuất có thể thôn tính một doanh nghiệp phân phối. Nhưng đôi khi, doanh nghiệp cũng có thể thôn tính hoặc sáp nhập với một doanh nghiệp đối thủ của mình để loại bỏ sức ép về cạnh tranh. Qua đó, doanh nghiệp có thể cắt giảm sản lượng, tăng giá sản phẩm.


Từ đó, cần phải thấy M&A không phải là một chế định pháp luật. Nói cách khác, thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng không có một luật, bộ luật hoặc một chế định M&A để điều chỉnh hoạt động này.  Về bản chất M&A là giải pháp, công cụ pháp lý mà luật sư sử dụng để hiện thức hoá yêu cầu của nhà quản trị doanh nghiệp.       


Cũng vì thế, pháp luật các nước trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng thường không quy định cụ thể một khái niệm chung về M&A. Khái niệm “sáp nhập” và “mua lại” được định nghĩa dưới góc độ các quy trình độc lập trong các giao dịch đầu tư giữa các chủ thể kinh doanh. Giao dịch M&A liên quan tới nhiều đối tượng và quan hệ pháp luật khác nhau vì vậy nó phải chịu sự điều chỉnh của nhiều ngành luật khác nhau, như luật đầu tư, luật công ty, luật kinh doanh chứng khoán, luật cạnh tranh, luật sở hữu trí tuệ, luật lao động, luật thuế… Tại các quốc gia phát triển vận hành trên nền tảng kinh tế thị trường, hệ thống pháp luật điều chỉnh M&A rất phức tạp và đồ sộ, vì M&A được coi là một trong những động lực phát triển của các chủ thể kinh doanh trong một nền kinh tế vả đồng thời cũng có thể bóp méo thị trường tác động tiêu cực tới sự phát triển bền vững của nền kinh tế. 


Với xuất phát điểm như vậy, tất cả các hình thức M&A được trình bày trong chương này được nghiên cứu dựa trên các công cụ mà pháp luật doanh nghiệp và pháp luật hợp đồng cung cấp nhằm đáp ứng cho mục tiêu gia tăng hiệu quả của hoạt động kinh doanh và/hoặc giảm bớt/ loại bỏ sức ép cạnh tranh từ các đối thủ cạnh tranh. Nhìn từ góc độ kinh tế, người quản trị không cần quan tâm đến hoạt động này được định danh là Thâu tóm hay sáp nhập. Cái mà họ quan tâm, đó là:

  • Doanh nghiệp họ đang điều hành đang muốn mở rộng qui mô và/hoặc muốn loại bỏ sức ép cạnh tranh;
  • Nguồn lực mà họ đang có là bao nhiêu tiền;
  • Giảm thiểu các rủi ro trong quá trình hiện thực hoá mục tiêu;
  • Tương quan về qui mô và tiềm lực giữa họ và các doanh nghiệp mục tiêu là gì.


Vậy là, giải pháp cho bài toán mà người quản trị doanh nghiệp sẽ được giải đáp thông qua việc lựa chọn hình thức mua cổ phần hay mua tài sản, sáp nhập hay hợp nhất, hoán đổi cổ phiếu hay chi trả tiền mặt.


Như vậy, mặc dù từ góc độ lý luận, hai khái niệm sáp nhập và mua lại doanh nghiệp có nội hàm khác nhau cả về nội dung và hình thức. Tuy nhiên, trong thực tiễn kinh doanh, hai hoạt động này có nhiều sự giao thoa và đôi khi rất khó phân biệt rạch ròi. Chẳng hạn khi một công ty thâu tóm cổ phần của một công ty khác nhưng lại trả cho các cổ đông của công ty mục tiêu bằng cổ phiếu của mình (stock swap) thì giao dịch này thực chất không khác gì một giao dịch sáp nhập. Công ty thực hiện hoạt động sáp nhập không sử dụng thặng dư vốn của mình để mua cổ phần của công ty mục tiêu, mà lại “trả” cho các cổ đông của công ty mục tiêu bằng cổ phiếu của mình. Sự hoán đổi cổ phiếu giữa hai công ty trong giao dịch này sẽ làm cho các cổ đông của công ty mục tiêu trở thành cổ đông của công ty sáp nhập.  Giao dịch này hàm chứa đặc điểm của cả sáp nhập và hợp nhất doanh nghiệp. 


Một thực tế pháp lý được chấp nhận phổ biến ở các nước có nền kinh tế phát triển, một thương vụ được coi là sáp nhập (merger) hay mua lại (acquisition) phụ thuộc vào việc, thương vụ đó có được diễn ra một cách thân thiện (friendly takeover) giữa hai bên hay diễn ra một cách thù địch (hostile takeover). Giao dịch sáp nhập và mua lại thù địch là khi một doanh nghiệp thực hiện sáp nhập, mua lại mà doanh nghiệp đối tượng/mục tiêu không chấp nhận. Tuy vậy, cần lưu ý rằng câu chuyện “thân thiện” hay “thù địch” về bản chất không liên quan gì đến M&A và cũng không phải là hình thức của M&A. Dưới góc độ pháp lý, khi đề cập đến “thân thiện” hay “thù địch”, nó chỉ là một trong các yếu tố để người luật sư cân nhắc đến trong việc kiểm soát rủi ro. Có nghĩa là, với việc “phản kháng” hoặc “hợp tác” của các cổ đông/ người quản lý của doanh nghiệp tiềm năng,nó sẽ ảnh hưởng như thế nào đến việc đạt được mục tiêu đặt ra khi tiến hành M&A cũng như rủi ro (nếu có) sẽ như thế nào. Từ đó, hoàn cảnh “thân thiện” hay “thù địch” sẽ ảnh hưởng đến lựa chọn hoán đổi cổ phiếu hay mua tài sản là giải pháp tối ưu.


Do đó, trong phần này chúng tôi sẽ trình bày các hình thức M&A thuộc nhóm Sáp nhập hoặc Thâu tóm với các đặc trưng chung nhất, lợi ích và rủi ro mà các bên phải xử lí khi tiến hành giao dịch. Đồng thời, với việc kết hợp hoặc loại bỏ một/ một vài các yếu tố sẽ hình thành nên những hình thức nằm giao thoa giữa Sáp nhập hoặc Thâu tóm.


Nhìn góc độ ngành nghề kinh doanh và quan hệ cạnh tranh, một vài tác giả phân M&A thành ba hình thức: M&A ngang (Horizontal M&A), M&A dọc (Vertical M&A) và sáp nhập tổ hợp (Mixed M&A).


Tuy vậy, theo chúng tôi, việc phân loại M&A dựa trên ngành nghề kinh doanh giữa các bên của M&A để chia thành Ngang, Dọc hay Hỗn hợp là chưa chính xác. Bởi lẽ, ngang hay học, hay hỗn hợp chỉ nói lên đó là giao dịch này sẽ diễn ra giữa ai và ai. Thông qua đó, ta có thể suy đoán mục đích của doanh nghiệp khi tiến hành M&A là gì: nhằm loại bỏ đối thủ hay tối ưu hoá chi phí sản xuất...Điều quan trọng là cho dù ngang hay dọc, thì trước hết các bên vẫn phải lựa chọn Hợp nhất doanh nghiệp hay sáp nhập doanh nghiệp, hoá đổi cổ phiếu hay mua lại cổ phần... Đó mới chính là các hình thức của M&A. Nói cách khác, các hình thức của M&A được hiểu là cấu trúc giao dịch diễn ra như thế nào, chứ không phải là đi trả lời cho câu hỏi các doanh nghiệp tham gia giao dịch có phải là đối thủ của nhau hay không?. Việc cùng ngành hay khác ngành, không phải là hình thức của M&A. Với mục tiêu bảo vệ cạnh tranh, pháp luật cạnh tranh của Việt Nam, xác định chỉ các giao dịch M&A giữa các doanh nghiệp cùng ngành mới là giao dịch M&A chịu sự kiểm soát.

[Trần Việt Dũng, Phạm Hoài Huấn – M&A tại Việt Nam: Từ lý thuyết đến cấu trúc giao dịch]


Nhận xét

Bài đăng phổ biến từ blog này

Case Study: Phong cách viết của Luật sư In-house

  Phê tê bút hoặc tại các Hội thảo, người ta hay nói Luật sư chuyên nghiệp và Luật sư In-house rất khác nhau. Vấn đề là ít người nói cho bạn nghe khác nhau là khác thế nào. Ôi thì có tám vạn bốn ngàn hai trăm sáu mươi bảy cái khác nhau. Nhưng hôm nay, tôi kể bạn nghe một sự khác nhau rất thú vị và có lẽ là lớn nhất giữa hai nghề này: Phong cách viết. Diễn đạt thì dài dòng, tôi dùng một case nhỏ để bạn dễ hình dung vậy.

Gợi ý hoàn thiện tư duy pháp lý và kĩ năng viết

Nghề Luật là một trong những nghề phải viết nhiều nhất. Để viết tốt thì người hành nghề luật phải đáp ứng hai điều kiện: (i) Tư duy rõ ràng ; (ii) Kỹ thuật viết tốt .

Làm thế nào để có kinh nghiệm về Luật Công ty

Trong các buổi trao đổi chuyên môn trong khoá Coaching chuyên sâu về Luật Doanh nghiệp, chúng tôi đã sử dụng các case liên quan đến phát hành ESOP và hoãn cuộc họp Đại hội đồng cổ đông của 2 công ty có vốn hoá rất lớn trên thị trường chứng khoán. Điều khiến tôi ngạc nhiên không ít đó là tại sao hoạt động quản trị công ty (corporate governance) tại các doanh nghiệp thuộc loại tầm cỡ như vậy mà vẫn có nhiều sai sót đáng tiếc đến như vậy.